Δύο κριτικές στο «μετα-αναρχισμό»

Στο προηγούμενο μέρος της κριτικής στο «μετα-αναρχισμό» των Newman, May και Call είχαμε εκφράσει το επιχείρημα ότι ο αναρχισμός δεν είχε ποτέ συγγένεια με τα ακαδημαικά έδρανα βασιζόμενοι στη ρήση του Κροπότκιν ότι «ο αναρχισμός έλκει την καταγωγή του από το λαό και θα διατηρήσει τη ζωτικότητα και τη δημιουργική του δύναμη αρκετά μόνο εάν παραμείνει κίνημα του λαού»

Μια βασική κριτική του μετα-αναρχισμού στον αναρχισμό είναι ότι ο αναρχισμός απηχεί μια αισιόδοξη αντίληψη για την ανθρώπινη φύση, η οποία θεωρείται εγγενώς καλή.

Αυτό δεν υπάρχει πουθενά στον αναρχισμό. Ο αναρχισμός δεν αντιμετωπίζει τον άνθρωπο ως εγγενώς καλό.
Kαταρχήν πρέπει να προσδιορίσουμε για ποιον αναρχισμό μιλάμε. Για του Kropotkin; Του Proudhon; Του Stirner; Toυ Bakunin;
Κι αυτό ακριβώς επειδή η αναρχική παράδοση δεν είναι μία ούτε μια συνεκτική θεωρία.

Oι όροι με τους οποίους προσεγγίζει η αναρχική παράδοση τον άνθρωπο και την κοινωνία είναι όροι φυσικότητας και όχι όροι ηθικότητας (καλού-κακού).
Και όχι μόνο αυτό αλλά επίσης εκδηλωνόταν απ’ τους περισσότερους αναρχικούς θεωρητικούς και μια πίστη στη επιστήμη.
Είναι πράγματι όροι που έλκουν την καταγωγή τους από το Διαφωτισμό και πώς αλλιώς αφού τότε είχε γίνει μια σοβαρή προσπάθεια να συγκροτηθεί η αναρχική παράδοση σε μια συνεκτική θεωρία.

H αναρχία όμως ανθίσταται σε κάθε τέτοια προσπάθεια, γιατί ακριβώς η αναρχία δεν είναι θεωρία. Η θεωρία γεννιέται πάντοτε από τη ζωή αλλά ποτέ δεν την δημιουργεί.
Η γνώμη μου λοιπόν είναι ότι δεν μπορούμε να μιλάμε για αναρχισμό γενικά, αλλά για τον αναρχισμό του Α, του Β ή του Γ.

Ένα άλλο επιχείρημα του μετα-αναρχισμού είναι ότι κατά κάποιο τρόπο η ανθρωπολογική θέση του αναρχισμού σχετικά με την ανθρώπινη φύση αποτελεί μια ακριβής αντιστροφή της χομπσιανής θέσης.

Σύμφωνα με τον Χομπς η φυσική κατάσταση του ανθρώπου είναι αυτή της διαρκούς σύγκρουσης, ενός πολέμου δίχως τέλους με στόχο της επιβολή της βούλησης του καθενός. Ο άνθρωπος έχει φύση εγωιστική και κακή, ενδιαφέρεται μόνο για να επιβληθεί στους άλλους και να αυξήσει την δύναμή του. Έτσι σύμφωνα με τον Χομπς η δημιουργία της οργανωμένης κοινωνίας βασίζεται στο πέρασμα από αυτή τη φυσική κατάσταση όπου ο κάθε άνθρωπος αποτελεί λύκο για τον άλλο σε μια κατάσταση ειρηνικής συμβίωσης. Αυτό είναι δυνατό μέσα από ένα κοινωνικό συμβόλαιο μεταξύ των ανθρώπων σύμφωνα με το οποίο οι άνθρωποι παραχωρούν μέρος της εξουσίας τους στο κράτος με την προϋπόθεση ότι όλοι θα συναινέσουν σε αυτή την παραχώρηση. Διαφορετικά το σπάσιμο του κοινωνικού συμβολαίου σημαίνει επιστροφή στην κατάσταση όλοι εναντίων όλων. Το κράτος είναι απαραίτητο για να διασφαλίζει την αρμονική και ειρηνική διαβίωση και παρεμβαίνει όταν αυτή τίθεται σε κίνδυνο. Πιο απλά: ο αναρχισμός λέει το υποκείμενο είναι κοινωνικό, ελεύθερο, δημιουργικό, ορθολογικό κτλ. Ο Χομπς λέει οτι είναι κακό, εγωιστικό, ζηλιάρικο, μοχθηρό.

Η αντιμετώπιση του ανθρώπου απ’ τον αναρχισμό όμως δεν γίνεται σε καμία περίπτωση με την αντιστροφή της χομπσιανής θέσης. Ο ίδιος ο Bakunin π.χ. τονίζει ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να υπάρξει έξω απ’ την κοινωνία και ότι μπορούμε να μιλάμε για ελευθερία μονάχα ως κοινωνική σχέση και όχι ως μια αφηρημένη έννοια που ορίζεται εξωκοινωνικά. Αρα αποδέχεται κατά μια έννοια την ύπαρξη του κοινωνικού συμβολαίου (όχι του χομπσιανού). Ο Bakunin δέχεται μιας κάποιας μορφής ύπαρξης κοινωνικού συμβολαίου,
δηλ. ότι ακριβώς επειδή ο άνθρωπος είχε κάτι το οποίο τον έκανε διαφορετικό από όλα τα άλλα είδη της φύσης, τη δυνατότητα δηλ. της ελεύθερης επιλογής, αυτή η δυνατότητα ήταν που τον έβγαλε έξω από την άγρια κατάσταση και τον έκανε να συγκροτηθεί σε κοινωνία και να διασφαλίσει μέσα σ’ αυτήν τον πολιτισμό, την καλλιέργεια του πνεύματος, εν τέλει την ίδια την ελευθερία. Η ελευθερία στον Bakunin είναι κατ’ εξοχήν κοινωνικό. Δεν μπορεί να υπάρξει εκτός κοινωνίας.
O άνθρωπος φτάνει στην πραγματοποίηση της προσωπικής του ελευθερίας ή της προσωπικότητάς του αλληλοσυμπληρωνόμενος με τα άλλα άτομα που τον περιβάλλουν και μόνο χάρη στην εργασία και τη συλλογική δύναμη της κοινωνίας, «έξω από την οποία θάταν το πιο ηλίθιο και μίζερο απ’ όλα τα άγρια κτήνη που υπάρχουν στη γη».
Δεν μπορεί να γίνει και αλλιώς δηλ. αφού αυτό είναι το θεωρητικό περιβάλλον μέσα στο οποίο γράφει και τα θεωρητικά εργαλεία τα οποία έχει στη διάθεσή του.

Ένα άλλο επιχείρημα του μετα-αναρχισμού είναι ότι ο άνθρωπος όπως περιγράφεται από τον Bakunin και τον Kropotkin εκφράζει μια ουσιοκρατική θέση η οποία εκπηγάζει από το ανθρωπιστικό πνεύμα του Διαφωτισμού και ο κεντρικός πυρήνας του μετα- αναρχισμού είναι η καταπολέμηση της ουσιοκρατίας, με σύμμαχο τον μεταδομισμό.

Φυσικά και συμφωνούμε στο ότι ο άνθρωπος όπως περιγράφεται από τον Μπακούνιν και τον Κροπότκιν παραπέμπει στην ουσιοκρατία.
Τα εργαλεία άλλωστε που είχαν στην εποχή τους ο Bakunin και ο Kropotkin ήταν τα εργαλεία που πρότασσαν ο Διαφωτισμός και η ανάπτυξη των επιστημών. Δεν μπορούσε να γίνει και αλλιώς. Και είναι λογικό. Είναι σαν να λέμε ότι ο Πλάτωνας π.χ. μπορεί να σκεφτεί με όρους… ψυχανάλυσης!
Κι εγώ αν γράψω κάτι σήμερα ως αναρχικός ή οποιοσδήποτε άλλος αναρχικός, θα είμαι επηρεασμένος σε μεγάλο βαθμό απ’ τον μεταμοντερνισμό. Μπορεί όμως στο μέλλον να πει κανείς ότι ο αναρχισμός γενικά σήμερα ήταν μεταμοντερνικός;

Η αναρχία όπως αναφέρθηκε παραπάνω ανθίσταται σε κάθε προσπάθεια να συγκροτηθεί ως θεωρία. Δεν είναι τυχαίο ότι απ’ όλους τους αναρχικούς, μόνο ο Kropotkin επιχείρησε να δώσει επιστημονική βάση στον αναρχισμό (αν και ατυχώς κατά τη γνώμη μας) κι αυτό όχι τυχαία αφού το έκανε περισσότερο ως απάντηση στις παρερμηνείες του δαρβινισμού της εποχής του, που δικαιολογούσαν τον ανταγωνιστικό καπιταλισμό. Δεν ξεκίνησε δηλ. μια ωραία πρωία λέγοντας «τώρα θα γράψω θεωρία». Γιατί οι αναρχικοί δεν είχαν καμιά τέτοια πρόθεση. Όλα τα έργα του Bakunin π.χ. είναι ανολοκλήρωτα γιατί και αυτός δεν έγραφε γι’ αυτό το λόγο αλλά περισσότερο από εσωτερική ανάγκη.
«…καμμιά θεωρία, κανένα σύστημα, κανένα βιβλίο που έχει γραφτεί ποτέ δε θα σώσει τον κόσμο» έγραφε.
Θα το κάνουμε λοιπόν εμείς; Ή ο Newman; Ας το προσπαθήσει!
Είναι σαν να προσπαθείς να μαζέψεις το νερό που έχει χυθεί στο χώμα για να το βάλεις σε έναν κουβά!
Η ανθρωπότητα είναι διαποτισμένη απ’ τις αναρχικές προσδοκίες απ’ την αρχή της ιστορίας της.
Οπότε είναι λίγο αυθαίρετο να λέει κανείς ότι ο αναρχισμός γενικά είναι έτσι, του αποδίδω αυτές τις ιδιότητες και ασκώ ύστερα κριτική σ’ αυτές.
Γιατί αν μια βαθύτερη ουσία του ανθρώπου παρακίνησε τις εξεγέρσεις των δούλων στην αρχαιότητα και των χωρικών της μεσαιωνικής Ευρώπης, τις διεκδικήσεις των Σκαφτιάδων στην αγγλική επανάσταση, τις γαλλικές επαναστάσεις του 1789 και του 1848 και την Παρισινή Κομμούνα του 1871, τη Ρωσική και την Ισπανική Επανάσταση κτλ. κτλ. τότε καλώς την έχει. Δεν βλέπουμε λοιπόν γιατί είναι κακό αυτό, ειδικά αν ο σύμμαχος στην προσπάθεια να το ανατρέψουμε αυτό είναι ο μεταδομισμός. Και ας μην κρυβόμαστε πίσω απ’ το δάχτυλό μας. Ο μεταδομισμός είναι μια διανοητική μόδα όπως τη δεκαετία του ’60 ήταν ο μαρξισμός.

Ένα άλλο πρόβλημα που διαβλέπει ο μετα- αναρχισμός στον αναρχισμό είναι ότι η δυνατότητα αντίστασης στην εξουσία προϋποθέτει την ύπαρξη ενός καταστατικού έξωθεν αυτής . Η εξουσία καταπολεμείται μέσα από ένα εξωτερικό σημείο προς αυτή. Αυτό το εξωτερικό σημείο κινδυνεύει να εκπέσει πάλι στην ουσιοκρατία, να αποτελέσει ένα τόπο.

Ο μετα-αναρχισμός μάλλον δεν έχει καταλάβει καλά τις προθέσεις του αναρχισμού. Το θέμα δεν είναι η αντίσταση στην εξουσία γενικά (για τον μετα-αναρχισμό ίσως) ειδικότερα αν αυτή προσδιορίζεται φουκωικά, χωρίς προοπτική. Το θέμα είναι η καταστροφή εκείνου όπου αυτή η εξουσία εκπροσωπείται, εξασφαλίζεται και προστατεύεται, δηλ. του κράτους. Και δεν μπορεί κανείς να ισχυριστεί ότι η τωρινή εξουσιαστική σχέση π.χ. μεταξύ της οικογένειας, των φύλων κτλ. δεν οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στον συγκεκριμένο τρόπο οργάνωσης της κοινωνίας. Και αυτό έρχεται να απαντήσει και στο επόμενο, ότι μία βασική κριτική του μετα- αναρχσμού στον αναρχισμό είναι ότι εκλαμβάνει την εξουσία και κυριαρχία ως έκφραση του κράτους και όχι το κράτος ως έκφραση της εξουσίας.
Και εκτός του παραπάνω δεν ισχύει γενικά αυτό. Ο Bakunin π.χ. δεν αντιτίθετο σε κάθε είδος εξουσίας. Δεχόταν την εξουσία εάν αυτή πήγαζε άμεσα από το προλεταριάτο και ελεγχόταν από αυτό. Και είναι λογικό κατά την γνώμη μας να έχει μια τέτοια άποψη αφού βγήκε από την Α’ Διεθνή και η Διεθνή είχε τέτοιες αρχές. Οι μετά-τον-Bakunin αναρχικοί απέρριψαν την καθεαυτή έννοια της εξουσίας.

Μπορεί επίσης να εγερθεί η απορία ότι εφόσον η αναρχία δεν είναι θεωρία αυτό αποτελεί μια αντι-διανοητική τάση που υποσκάπτει την προσπάθεια ορθολογικής θεμελίωσής της από τους ίδιους τους υποστηρικτές του(Bakunin, Kropotkin κτλ). Επίσης, αν η αναρχία είναι μια γενική στάση ζωής, αυτή δεν επιδέχεται θεμελίωσης; Αν κάποιος ισχυριστεί ότι πρόκειται για αυθόρμητη τάση του ανθρώπου, αυτό δεν συνιστά ήδη θεωρία; Η ανθρωπολογική της τεκμηρίωση με την αναφορά στον άνθρωπο στη φυσική του κατάσταση δεν είναι θεωρία; Αν η αναρχία δεν τεκμηριώνεται με θεωρητικά επιχειρήματα τότε καθίσταται επιρρεπής στην αποδοχή μεταφυσικών δοξασιών (βουδισμός, new age κτλ).

Όσον αφορά του ότι εφόσον η αναρχία δεν είναι θεωρία αυτό αποτελεί μια αντι-διανοητική τάση που υποσκάπτει την προσπάθεια ορθολογικής θεμελίωσής της από τους ίδιους τους υποστηρικτές της, πράγματι την υποσκάπτει. Γιατί όπως γράψαμε και παραπάνω εκτός από τον Kropotkin κανείς δεν ενδιαφερόταν ούτε είχε την πρόθεση να κάνει κάτι τέτοιο.
Όπως έλεγε ο Henry σε ένα γράμμα του στον διευθυντή της Κονσιερζερί,
«μη νομίσετε ότι ο αναρχισμός είναι ένα δόγμα, μια θεωρία που δεν μπορεί να προσβληθεί, αδιαμφισβήτητη, σεβαστή απ’ τους οπαδούς της όπως είναι το Κοράνι για τους Μουσουλμάνους. Όχι, η απόλυτη ελευθερία που επικαλούμαστε διευρύνει αδιάκοπα τις ιδέες μας, τις ανοίγει σε νέους ορίζοντες (ακολουθώντας τις επιθυμίες διαφορετικών ατόμων) και τις βγάζει απ’ τα αυστηρά πλαίσια της πειθαρχίας και της κωδικοποίησης. Δεν είμαστε «πιστοί·» δεν υποκλινόμαστε μπροστά στον Ρεκλύ ή τον Κροπότκιν. Συζητάμε τις ιδέες τους, τις αποδεχόμαστε όταν αναπτύσσουν συμπαθητικές εντυπώσεις στο μυαλό μας, αλλά τις απορρίπτουμε όταν δε χτυπούν καμμιά χορδή μέσα μας.»

Όσον αφορά το αν η αναρχία είναι μια γενική στάση ζωής, αυτή γιατί να μην επιδέχεται θεμελίωσης. Αυτό ρωτάμε κι εμείς. Γιατί να επιδεχτεί θεμελίωση;
Για όλα πρέπει να υπάρχει ένας ικανοποιητικός λόγος. Ο λόγος εδώ ποιός είναι; Και ποιούς εξυπηρετεί;
Επίσης, αν κάποιος ισχυριστεί ότι πρόκειται για αυθόρμητη τάση του ανθρώπου, αυτό όχι, δεν συνιστά ήδη θεωρία. Το αυθόρμητο δεν συνιστά θεωρία. Θεωρία είναι οι συστηματικά οργανωμένες και διατυπωμένες αρχές που αποτελούν ένα ολοκληρωμένο σύστημα κατανόησης και ερμηνείας κάποιου πράγματος.

Αν η αναρχία δεν τεκμηριώνεται με θεωρητικά επιχειρήματα τότε πράγματι καθίσταται επιρρεπής στην αποδοχή μεταφυσικών δοξασιών (βουδισμός, new age κτλ). Συμφωνούμε σ’ αυτό. Η αναρχία τεκμηριώνεται με επιχειρήματα. Αλλά τα επιχειρήματά της είναι περισσότερο εμπειρικά επιχειρήματα παρά θεωρητικά.
Πχ. το επιχείρημα ότι το κράτος χρησιμεύει για την προάσπιση μιας τάξης πραγμάτων, είναι περισσότερο ένα εμπειρικό επιχείρημα, που έχει βγει απ’ την ιστορία, παρά θεωρητικό.

Αυτό δεν σημαίνει όμως ότι έτσι ονομάζουμε τα επιστημολογικά θεμέλιά του, δηλαδή έναν αφελή εμπειρισμό. Κάποια άλλα επιχειρήματά του είναι ορθολογικά όπως το πώς πρέπει να λειτουργεί ένα αυτο-οργανωμένο εγχείρημα ή πώς πρέπει να παίρνεται μια συλλογική απόφαση.
Είναι το ίδιο με αυτό που λέγαμε παραπάνω, ότι ο αναρχισμός δεν μπορούμε να πούμε ότι είναι εμπειρικιστικός μόνο ή ορθολογιστικός ή έτσι ή αλλιώς. Αποτελεί ευρύ φάσμα. Όπως έλεγε ο Berti, «ο αναρχισμός είναι, οντολογικά μια σύνθεση. Έτσι, δεν προσφέρεται σε οικειοποίηση και ταξινόμηση μιας και μόνο κατεύθυνσης.»

Ούτε μπορούμε να ισχυριστούμε ότι θεμελιώνεται σε κάποιες θεωρητικές παραδοχές όπως ο καταπιεστικός ρόλος του κράτους ή η εξιδανίκευση του αυθόρμητου κτλ. Ποιές θεωρητικές παραδοχές είχε π.χ. ο Βατ Τάιλερ και οι χωρικοί που εξεγέρθηκαν στην Αγγλία το 1391; Ή μήπως αυτοί δεν εξέφραζαν εκείνη την ώρα αναρχικές προσδοκίες; Εκτός αυτού τότε δεν υπήρχε καν κράτος με την έννοια του σύγχρονου οργανωμένου κράτους που ξέρουμε. Απ’ τη άλλη, ποιο αυθόρμητο εξιδανίκευσε ο Nestor Makhno και ο στρατός του;
Θα το ξαναπούμε. Είναι αυθαίρετο να λέμε ότι ο αναρχισμός γενικά είναι έτσι. Πρέπει να λέμε για ποιον αναρχισμό μιλάμε. Του Kropotkin; Του Proudhon; Του Stirner;
Η αναρχία αποτελεί ένα ευρύ φάσμα πεποιθήσεων και πρακτικών. Και οι θεωρητικοί του αναρχισμού -αν και κανείς τους δεν ήταν αποκλειστικά θεωρητικός- δεν σκέφτονταν σαν να είχαν ανακαλύψει κάτι ιδιαίτερα καινούργιο. Απλώς βοηθήθηκαν απ’ τη δύναμη της σκέψης και της γνώσης του ώστε να το συγκεκριμενοποιήσουν και να το εξαπλώσουν. Οι «αρχές» της αναρχίας (αυτο-οργάνωση, αλληλοβοήθεια κτλ.) αναφέρονταν σε μορφές ανθρώπινης συμπεριφοράς που θεωρούνταν δεδομένο ότι υπήρχαν από τότε που υπήρχε και η ανθρωπότητα. Τις έβλεπαν μπροστά τους. Τίποτε απ’ αυτά δεν παρουσιάστηκε ως ένα εντυπωσιακό νέο δόγμα. Και στην ουσία δεν ήταν κιόλας. Μπορεί κανείς να βρει αναφορές ανθρώπων που αναπτύσσουν παρόμοια επιχειρήματα καθ’ όλη τη διάρκεια της ανθρώπινης ιστορίας και ας μην αυτο-αποκαλούνται αναρχικοί και ας μην έχουν ιδέα για τον αναρχισμό ως τέτοιον.
Κατά συνέπεια δεν μιλάμε τόσο για τον κορμό μιας θεωρίας, όσο για μια αντίληψη ή πεποίθηση θα μπορούσε να πει κανείς με κάθε επιφύλαξη, απόρριψη δηλ. συγκεκριμένων τύπων κοινωνικών σχέσεων, πεποίθηση ότι κάποιες άλλες σχέσεις είναι καλύτερες για το χτίσιμο μιας βιώσιμης κοινωνίας, πεποίθηση ότι μια τέτοια κοινωνία μπορεί πραγματικά να υπάρξει.
Ίσως θα πρέπει επίσης να καταλάβεις ότι οι αναρχικοί αρέσκονταν πάντοτε να διακρίνονται από το τι κάνουν και πώς οργανώνονται για να το φέρουν εις πέρας και γι’ αυτά ξόδευαν το μεγαλύτερο μέρος της σκέψης και των συζητήσεών τους. Ποτέ δεν ενδιαφέρθηκαν ιδιαίτερα για διάφορα είδη φιλοσοφικών ή θεωρητικών ερωτημάτων που ιστορικά απασχολούν π.χ. τους μαρξιστές, ερωτήματα όπως αν οι αγρότες είναι μια εν δυνάμει επαναστατική τάξη ή ποιά είναι η φύση της μορφής εμπόρευμα.

Mπορεί κάποιοι να θεωρούν τελείως αρνητικό στοιχείο το ότι ο αναρχισμός μένει προσκολλημένος σε μια πλήρη απόρριψη της θεωρίας. Η πραγματικότητα όμως, όπως δείξαμε παραπάνω, αυτή είναι. Είτε μας αρέσει είτε δεν μας αρέσει, ο αναρχισμός δεν έχει καμία σχέση με την θεωρία. Γι’ αυτό και ανθίσταται σε κάθε προσπάθεια να συγκροτηθεί ως τέτοια.

Η δε προσπάθεια του Newman να συμφιλιώσει τον αναρχισμό με τον μεταστρουκτουραλισμό είναι κάτι που περισσότερο έχει να κάνει με μια μόδα που επικρατεί στους ακαδημαικούς κύκλους και που θέλουν να την εξαπλώσουν σε κάθε ερευνητικό πεδίο πάρα μια ουσιαστική προσπάθεια που μπορεί να ληφθεί σοβαρά υπόψη. Χώρια που ο αναρχισμός, όπως έχουμε ξαναπει, δεν έχει καμία σχέση με τα ακαδημαικά έδρανα.
Εκτός αυτού, τέτοιες μεταμοντέρνες προσπάθειες (που υποθάλπονται απ’ την κυριαρχία) κινούνται αντίθετα προς το αναρχικό πρόταγμα και περισσότερο το χαώνουν παρά το διασαφηνίζουν. Είναι περισσότερο μια συντηρητική, όπως και ο ίδιος ο μεταστρουκτουραλισμός, που καθιστά τα όρια της όποιας αποτελεσματικής πολιτικής δράσης πολύ περιορισμένα, παρά μια εξεγερτική/απελευθερωτική προοπτική.

Ο μετα-αναρχισμός απ’ ό,τι έχουμε διαπιστώσει εκκινεί περισσότερο από το μεταδομισμό παρά απ’ τον αναρχισμό. Μα τα ίδια τα επιχειρήματά του άλλωστε είναι μεταδομιστικά. Και ο μεταδομισμός είναι αδιαμφισβήτητα συντηρητικός. Γιατί;

Η ολοκληρωτική συμπόρευση με το μεταδομισμό καταλήγει αναπόφευκτα, πολιτικά μιλώντας, στην απογοήτευση και το συντηρητισμό. Δεν είναι τυχαία η διαπίστωση αυτή αν λάβουμε υπόψη ότι η προσέγγιση των πολιτικών ζητημάτων από τους περισσότερους πρεσβευτές της μεταμοντέρνας σκέψης χαρακτηριζόταν συνήθως από ένα είδος στωικής αταραξίας και ιταμού κυνισμού, πράγμα που σήμαινε ότι μια τέτοια αποστασιοποίηση καθιστούσε τα όρια της όποιας αποτελεσματικής πολιτικής δράσης πολύ περιορισμένα. Όποιος δηλ. κηρύσσει -και εδώ ερχόμαστε να συμφωνήσουμε πλήρως με τον Habermas- τον πλήρη ηθικό και πολιτικό σχετικισμό δεν συμβαδίζει πάντοτε με μια πολιτική εγρήγορση και μπορεί τελικά να σημαίνει απλώς την αιδήμονα συμμόρφωση με αυτούς που παίρνουν αποφάσεις.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s